Gəl, məni dost kimi dindir, danışdır.

Gəl, məni dost kimi
dindir, danışdır.
Dost bilsin qıraqdan
camaat bizi.
Məndeyim:
dostumdur, sən de:
tanışdır,
Hamıdan gizlədək
sevdiyimizi.
Danışaq, gülüşək,
gəzək yan-yana
Onda adımıza söz də
deyilməz.
Gizli görüşümüz çıxsa
meydana,
Deyəkki, dost dostla
görüşə bilməz?
Yalandan bir oğlan
şəkili gətir,
Heç kim bilməsin ki,
sevgiliyik biz.
İstəsənarada qoluma
da gir,
Burda pis nə var ki ,
dost deyilik biz?
Zəng elə danışaq
dərsdən-filandan,
Anana denən ki, bir
yoldaşımdı.
Qoy hamı "dost"
bilsin bizi hər zaman,
Denən ki , heç mənim
sevən yaşımdı...
Bu yolla gizlədək gəl
sevgimizi,
Camaat "dost" bilsin,
anansa yoldaş...
"Dost"luğa bükərək
həsrətimizi,
Bir azcıq sevinək gəl
yavaş-yavaş.
"Dost"luqla böyüsün
məhəbbətimiz,
Qoy daha olmasın
həsrət, göz yaşı...
Gəl, əvvəl həyatda
yoldaş olaq biz,
Sonrasa olarıq həyat
yoldaşı

تزه فيلترلر

Qaflansesi.mihanblog.com

يوخاريداكى گوردوقوز بلاگ اوچ هفته دير فيلتر اولوب آنجاق سوز فيلتر سيندران سه بلاگا اليز چاتماز!
مخابرات بو بلاگين آنا صحيفه سين آى پى سينى دييشيب و اينديجه سيز يالنيز بير يول واريز تا بوجور بلاگ لار اوخوياسيز
سيز گوگل ه گئديب بو بلاگين آدين يازاجاقسيز،سونرا آنا صحيفه يوخ بلكه باشقا صحيفه بو بلاگدان آچاجاقسيز
بو بلاگ اينديجه تزه اولمور

son yazi

به علت كاهش شديد سرعت اينترنت و عدم امكان دسترسى به صفحات https مثل همين صفحه (از چندى پيش) متاسفانه از به روز آورى اين بلاگ معذوريم

آدرس فعلى

Qaflansesi.mihanblo.com

Oyanish.arzublog.com

göktürklər alfabeti

ozelbilgiler.com/wp-content/uploads/2010/12/Göktürk-Alfabesi.jpg

başka adres

qaflansesi.tk
qaflansesi.mihanblog.com

قایناق «موبایل كیتابی»

قایناق نام كتابی كه دربرگیرنده تاریخ،تمدن، فرهنگ وتحولات آذربایجان می باشد.
دانلود ایندیر

رقص‌های آذربایجانی

از ویکی‌پدیا

رقص آذربایجانی - هلند

رقص‌های آذربایجانی از سری رقص‌های فولکلوریک است که از نسلی به نسل بعدی منتقل و در این پروسه توسعه و شکل گرفته‌است. بعضی از این رقص‌ها در اصل جزء مراسم دینی و یا جزء از آمادگی‌های جنگی و دفاعی بوده‌است در هر صورت در حال حاضر از این رقص‌ها در مجالس عروسی در آذربایجان و در برگزاری برنامه‌های ورزشی و گردهمایی‌های فرهنگی در جمهوری آذربایجان استفاده می‌شود.

»

لیست انواع رقص‌های فولکلوریک قدیمی آذربایجانی

رقص یاللی

رقص جیرانی

رقص آسما کسمه

• رقص آبایی
• رقص آذربایجان
• رقص آستا قاراباغی
• رقص آسما کسمه
• رقص آغیر قاراداغی
• رقص آلچا گولو
• رقص آواری
• رقص آی بری باخ
• رقص انزلی
• رقص اوچ بادام بیر قوز
• رقص اوچ نومره. دورد نومره. بش نومره. آلتی نومره
• رقص اوزون دره
• رقص اون دورد نومره
• رقص ایکی آروادلی
• رقص بریلیانت
• رقص بنؤوشه
• رقص پهلوانی
• رقص تامارا
• رقص توی (عروسی)
• رقص توراجی
• رقص ترکمه
• رقص جامیش باغا گیردی
• رقص جنگی
• رقص جیرانی
• رقص جهری بی یم
• رقص چاتتادی
• رقص چال پاپاق
• رقص چیت تومان
• رقص خالاباجی
• رقص خان­ چوبانی
• رقص دارتما یاخام جیریلدی
• رقص دارچینی
• رقص دسمالی
• رقص رنگی
• رقص زوغالی
• رقص ساری باش
• رقص ساموخ
• رقص سمنی
• رقص شالاخو
• رقص شاهسونی
• رقص شکی
• رقص عنابی
• رقص قازاغی
• رقص قایتاغی
• رقص قوچعلی
• رقص قوفتا
• رقص قیتقیلدا
• رقص قیزلار بولاغی
• رقص قیزیل گول
• رقص کئچی مه مه سی
• رقص کسمه
• رقص کندیری
• رقص کوراغلو
• رقص کوراغلونون قایتارماسی
• رقص گلین آتلاندی
• رقص گلین گتیرمه
• رقص گلین هاواسی
• رقص گول گز
• رقص گولمه یی
• رقص لاله
• رقص مجسمه
• رقص میصری
• رقص میرزایی
• رقص میرواری
• رقص نازنازی
• رقص واغزالی
• رقص وئلاچولا
• رقص هالای
• رقص هئیراتی
• رقص هئیوا گولو
• رقص یاللی
• رقص یئرلی
• رقص یوز بیر

لیست انواع رقص‌های فولکلوریک معاصر آذربایجانی

• آذربایجان مارالی
• آغ چیچک
• آیشات
• اوزومچی
• اووچی
• ایلک باهار
• بایرام سوئیتاسی
• بختوری
• چوبان رقصی
• چوبانی
• داغلار گوزلی
• داغلی رقصی
• دیلیجان
• دیاموند
• ساری گلین
• ساز
• شیخ شامیل
• عاشق آبادی
• قاراباغ یاللیسی
• قاوال
• قیسقانج
• 
  
• مارال
• مزه لی
• نابات خانیم
• ناز ایلمه
• نعلبکی
• نه قدر قشنگسن
• یوردو- یوردو

ترکجه اس ام اس 3

قیزیل گولم در منی
مخمل اوسته سر منی
الله اوزو شاهیددی
چوخ ایستیرم من سنی

**************

سن سن حیاتیمین معناسی
سن سن سئوگیمین رویاسی
سن سن دونیامین دونیاسی
سنی چوخ ایستیرم کلم دلماسی

*********************

عزیزیم آشا آشا
سو گلیر داشا داشا
بیر جانیم وار ثروتیم
اودا قربان یولداشا

***************

گوزلرین دی منی سنه باغلایان
گوزلرین دی گیزلی گیزلی آغلایان
گوزلرین دی یورگیمی داغلایان
منی مندن آلان چالان گوزلرین

********************

رنگی سولموش خزلم یئللره تاپشیرما منی
گؤز یاشیمدان توره نن سئللره تاپشیرما منی
آندولا عشقیمه بیر گون دوزه بیلمم سن سیز
آیلارا هفته لره ایللره تاپشیرما منی

*****************

شمع اگر یانماسا پروانه دولانماز باشینا
نینه سین پروانه عاشیق دی شمین گؤز یاشنا

**************

بیر دنیز دوشون سوسوز
بیر انسان دوشون موتسوز
بیر بهار دوشون چیچک سیز
بیرده منی دوشون سنسیز
هیچ الورمو؟

*****************

آغلا قان آغلا بختیمین یاتان گونلری دی
بختیمین آی نین اولدوزونون گویده باتان گونلری دی
هر کیمین بختی یاتیب خلق اونی دیوانه سایار
ایندی بیلیرم دوستلاریمین اوستومه بهتان آتان گوننری دی
یغلسین وفالی دوستلاریم باشیما
حقی گویسین آرایه
سویلسین تقصیری می
ایندی دوشموشم بیر قوری بهتانه من
نه اولیدی چخیدیم بو غمخانه دن بیر یانه من

***********************

صبر ایله کونول محنت هجرانه تلسمه
درد اهلی یتر،صبر ایله ،درمانه تلسمه
یوسیفده زلیخانی محبتله سویردی
سالدردی زلیخا اونی زیندانه ،تلسمه
دونیایه وفا ایلمه چخ آغلاما کونلوم
دونیا نه وفا قیلدی سلیمانه،تلسمه
کام آلمیاجاخ آیریلیقا باعث اولانلار
عاشبق چاتاجاق سوگیلی جانانه،تلسمه

*******************
گل دونیانی بولوشدورک
.دنیز منیم دالقا ر سنین .
گونش منیم ، ایشیق سنین .
هامّیسی سنین سنده منیم
****************************
تو را بس منتظر ماندم
اوتاندی لحظه لر مندن
بدان من دوستت دارم
اینان بو یاشلی گوزلردن
سفر از تو گذر از تو
فقط یول گوزلماخ مندن
فقط با یك نگاه تو
اوچاردی غصه لر مندن
************************
داغدا پائیز اولاندا
ساری سنبل سولاندا
یارا ائلچی گوندررم
ایرمی یاشی دولاندا
********************
عزیزیم گؤل آلاندا
ساچا سنبل آلاندا
یاریم یادیما دوشر
الیمه گؤل آلاندا
*********************
گؤزوم قالدی او قاشدا
او کیلپیکده او قاشدا
مجنون تک دلی گؤیلوم
گزیری داغدا داشدا
********************
بیر گورچین كیمی دن سیزلمیشم!
بولبولم یازدا چمن سیزلمیشم!
اوز دیارمدا وطن سیزلمیشم!
هیچ بیلرسن نیجه سن سیزلمیشم!!!!!!!!!!!
***********************
داغ باشیندا اكین اولماز…
اكین اولسا بیچین اولماز…
دونیادا مین گوزل اولسا…
بیری سنین تكین اولماز…
****************
محبت قوجالماز
عشق آزالماز
دوست آیرلماز
یاخچلیق یرده قالماز
دوست دوستی آتماز
*******************
گر بیز ایکیمیز ده یاپراق اولساق پاییز فصلینده من سنن تئز یئره دوشه جاغام تا سن دوشنده سنی ،اوز قوجاغیما آلیم .
**********************
گوروم شیر دنیادا پیر اولماسین
گوروم تولکو جنگلده شیر اولماسین
ستمکار خلقه امیر اولماسین
بوتون پاک اورکللر گوروم شاد اولا
مقدس آذربایجان دائم آباد اول

*******************

خیار سوغان بادیمجان

سنی سئویرم دویونجان

*********************
دره دن دانیشیرام قورخوسان ” دره نین دومانی وار ، سئلی وار “
داغدان دانیشیرام قورخوسان “داغین اؤچورومو وار ، قاری وار “

دره بیر یانا ، داغ بیر یانا ، یاشاییشدان دا دانیشیرام قورخوسان ، اؤزون بیل قارداش !

آمما آغیر درد دی قورخوب یاشاماق…!

ایگید بیر دفعه اؤلسه ، قورخاق مین دفعه اؤلر.

********************
گؤزون بیر سئوگیلی ، ایستکلی گؤرسه ، روحون سئوسه ، سوندان گلر دیوانه لیک
من کی سنی گورمه میشم ، سئومه میشم ، سنه عاشیق اؤلمامیشام ، ندن

بئله دیواننم ای “آزادلیق”

********************
“گیزلی سؤز”
اَن گیزلی سؤزلری ، باغلی دیلیمین اوجوندا اکمیشم ، آچیلسا بیر گؤن ! اؤنجه دانیشاجاق نه لر چکمیشم…!

*********************

منیم چؤرک سیز و سوسوز قالدیغیم گونوم چوخ اولوب ، آمما اومودسوز قالدیغیم گونوم هئچ اولماییب. “آتا بابک”

*********************

داغ اولاق ،اوجا اولاق، آشمیاق

دریا اولاق ،داغا اولاق ، داشمیاق

عقرب اولوب،اونو بونو، ساشمیاق

دوست اولوب ، نامرد اولوب ، قاشمیاق

آذربایجان ملّتی یا آذربایجان قومو ؟ - دکتر احمد یزدانی

حیدربابا

16/09/2010

مدرن توپلوم شناسلیق (سوسیولوژی) علمی نین تعریفینه گؤره بشریّتین انکشاف تاریخی نین پروسس ینده ، اتنیک بیرلیک لری تشکیل وئره ن انسان قوروپالاری ، توپلوم حیات لارینین سوسیال – اقتصادی انکشاف درجه سی نین نه حدّ ده اؤلدوغونا گؤره اتنیک انکشاف پروسه سی نین مختلف مرحله لرینده (طایفا ، قبیله ، قوم ، ملّت) دایانیرلار. بو گون دونیامیزدا آفریقا و یا آمازون اورمانلاریندا طایفا و قبیله شکلینده یاشایان ابتدائی تؤپلوم لارلا یاناشی ، اوروپا و آمریکا اؤلکه لرینده صنایع و علم ساحه سینده ان انکشاف ائتمیش ملّتلر یاشاییرلار. توپلوم شناسلیق باخیمدان ایندیکی دؤوروده اوروپانین انکشاف ائتمیش صنعتی بیر اؤلکه سی نین انسان قوروپلارینا مثال اوچون آلمان لارا “آلمان طایفاسی”، “آلمان قبیله سی” و یا خود “آلمان قومو” دئمک یالنیشدیر. چونکو : آ – آلمان توپلوموندا ۱۹ – عصرین اورتالارینا قده ر دوام ائده ن کهنه سوسیال – اقتصادی قورولوش آرادان گئدیب و بو تؤپلومدا ان انکشاف ائتمیش کاپیتالیستی – صنعتی مناسبتلر حیاتا کئچیب دیر. ب – آلمانلار ، هر هانکی بیر ملّتین کیم لیینی تشکیل وئره ن اورتاق خصوصیتلره یعنی تؤرپاق ، دیل ، عنعنه ، مدنیّت ، تاریخ ، دین ، اقتصادیات و سیاسی بیرلییه مالیک اولوب و بو ده یه رلری قؤرویوب ساخلاماق اوچون اؤز میللی دولتلرینی قوروبلار. ملّت مفهومونون واحد و عموم قبول ائده بیلن بیر تعریفی یوخدور. بونونلا بئله ملّتین ان ساده تعریفی : ” ملّت سیاسی حرکته کئچمیش بیر خالق دیر ” اولا بیلیر. (۱) Harvard اونیورسیته سی نین مشهور پولیتولوقو کارل و. دویچه گؤره ، ملّت فردلردن تشکیل تاپمیش بیر تؤپلومدور کی ، ” تئز و افکتیو شکیلده ، فاصله نی نظرده آلمادان ، مختلف موضوعلار و ایشلر حاققیندا بیر – بیریله علاقه یه گیره بیلیر” (۲) . بو علاقه نین یارانماسی اوچون ده بللی اولدوغو کیمی ، اورتاق دیل و کولتورون وارلیغی شرط اولور. اگر بو خالق اؤز دولت آپاراتینا و خود مختار سیاسی قؤوه یه مالیک اولورسا، اوندا بیر “ملّتی” تشكیل وئریر. باشقا سؤزله کارل و. دویچ اون تعریفینه گؤره ملّت “بیر خالق دیر کی ، دولتی اولسون” (۳). گؤروندویو کیمی ، کارل دویچون ملّت دن وئردیی تعریف چوخ محدود بیر تعریف دیر. چونکو بو نظریّه نین استدلالینا گؤره ، اؤز ملّی دولتی نین قورولوشو مرحله سینده اولان و بو یولدا چالیشان بیر خالق ، هله ملّت اولاراق تانیلمیر. بوندان علاوه ، کارل دویچون تعریفینده تاریخی تجربه لر، یعنی بو کی، ۱۹ – عصردن باشلایاراق کاراکترلری ملّت اولان لاکن ایندیه کیمی هله اؤز ملّی دولت آپاراتینی قورماغا موفّق اولمایان اتنیک لر ، مثال اوچون شوتلاندیالی لار، باسک لار، تامیل لر، سیکلر، تبّت لر و … اونودولورلار. (۴) بئله لیک له قطعیت له دئمک اولار کی : ” اؤز دولتینه مالیک اولمایان بیر ملّت و واحد ملّته صاحیب اولمایان بیر دولت موجود اولا بیلر” (۵) . باشقا سؤزله دئسک ، ملّتین تعریفینده ملّی دولتین اولوب- اولماماسی جوخ اهمیت سیز بیر رول اویناییر. مشهور آلمان سوسیولوقو ماکس وبر (Max Weber) ملّت مفهوموندان بئیله بیر دوشونجه سی وار : ” ملّت معیّن انسان قوروپالاری دیر کی ، اونلاردان قارشیلیقلی اولاراق مخصوص هم رای لیک حس لری گؤزله نیلیر” . (۶) ایلک باخیشدا بو تعریف چوخ اعتبارسیز نظره چاتیر. چونکو “قارشیلیقلی هم رای لیک” سؤزو، دین جمعیت لرینه، پارتیالارا و سندیکالارا دا عاید اولا بیلیر. لاکن “وبر” ین تعریفینده ” مخصوص” کلمه سی نین ایشلنمه سی سؤزون اصل ماهیّتینی تعین ائدیر. بو او دئمکدیر کی : ” هم رای لیک حسّ لری ملّتی تشکیل وئره ن مخصوص مشترک عامل لردن ( دیل، کولتور، تاریخی شعور، عنعنه، علاقه، دین و سیاسی هدفلر) عمله گلیر و توپلومدا دیری ساخلانیر. بو عامل لر مختلف ملّت لرین کیملیک لرینین یارانماسیندا مختلف اهمیته مالیک اولورلار. مثال اوچون عثمانلی امپراتور-لوغوندا یوز ایللرله یاشایان مسیحی صرب لر و یا یونان لار، اورتودوکس مسیحیت دینی نی اؤز اتنیک کیملیک لرینین سمبولو کیمی ساییردیلار. عثمانلی امپراطورلوغو داغیلاندان سونرا ، ۱۹۲۳ – نجو ایلده تورکلر و یونان لیلار آراسیندا اهالی مبادله سی اولور کن ، هانکی ملّته عاید چیلیک ، دیل و یا شخصین ایسته یندن یوخ ، بلکه اونون هانکی دیندن اولدوغوندان آسیلی اولوردو. دیل عامیله گلدیکده ، بوعلامت چوخ حال لاردا دین عاملیندن داها اهمیتلی رول اوینامیشدیر.بو حاقدا پرویس لارین شرقی ایالت لرینده و همچنین یوخاری شلیزیده، لهستان لارلا – آلمان لار، بؤو منطقه سینده یاشایان چک لر، اسلاولار، آلمانلار و یا خود ۱۹۱۷ – نجی ایله قده ر روسیا فنلاندی نین ایسوچ و فینلری آراسیندا اولان مناسبتلری مثال چکمک اولار. رومانی لرین ملّی بیرلیک لرینین قورولوشوندا دا دیل اساس عامل اولموشدور. دیلین بیر ائتنیک قوروپو ایله بیرلشدیرن و باشقا قوروپدان آییران ماهیّتی او زامان اوزه چیخیر کی ، انسان بیر قریب اؤلکه ده ، اورادا دانیشیلان دیلی باشا دوشمور . بو معیار اوروپادا ۱۹۱۸ – نجی ایله قده ر عثمانلی ، روسیا و هابس بورگ کیمی چوخ ملّتلی امپراتورلوق –لاردا موجود اولموشدور. بعضی واختلار دیل و دین عامللری بیرلیکده ملّی کیم لی ین یارانماسیندا اساس عامله چئوریلمیشلر. بو اوچون لهستان-لیلاری و یا ۱۹ – نجو عصرلرین اوّل لرینه قده ر بیرلشمیش هلند اؤلکه سینده یاشایان والون، فلام و هلند لری مثال چکمک اولور. دیل و دین عامل لری ۱۸۳۰-۱۸۳۱ – نجی ایلده بیرلشمیش هلند اؤلکه سینین داغیلماسینا و ایکی دولتین یعنی هلندیا و بلژیک دولت لرینین یارانماسینا سبب اولموشدور. انگلیس لرین مشهور ملّت شناس و مدرن ملّتلر حاققیندا تدقیقات چیسی ” هوگ ستون – واتسون ” ملّتی انسان قوروپلاری بیلیر کی ، اونلارین ایچینده هم رای لیک حس لری ، مشترک کولتور و مشترک ملّی شعور موجود اولور و اونلار اؤزلرینی بیر اتّفاق کیمی تانییر. واتسونا گؤره ” بیر ملّت او واخت موجود اولور کی ، توپلومدا یاشایان انسان- لارین بؤیوک بیر حصصه سی اؤزونو ملّت تانییر و ملّت اولموش کیمی رفتار ائدیر” (۷). واتسون بورادا اؤزونو ملّت تانیان توپلومون ساییندان دانیشمیر و اساسا ملّت دن علمی بیر تعریفین وئرمه یینی دوز بیلمیر. دولتدن یارانان ملّت، کولتوردان یارانان ملّت فریدریش ماینهکه ، آلمان لارین مشهور تاریخچی سی اؤز میلت چیلیک حاققیندا تدقیقاتیندا هم دولت دن یارانان ملّت دن (اشتات ناسیون) و همده کولتور عاملیندن یارانان ملّت دن (کولتور ناسیون) دانیشیر. (۸) ماینهکه برابرلیک و بیرلیک پرنسیبلرینی ملّتین اساسینی تشکیل وئره ن عامللر بیلیر و دولت دن یارانان ملّتی ، فردین و جمعیتین آزاد شکیلده اؤز مقدراتینی تعیین ائتمک ایسته ییندن یارانان فنومن ساییر. ماینهکه بورادا خصوصیله فرانسیزلارین دین تاریخ چیسی “ارنیست رنان”- ین ۱۸۸۲- جی ایلده ملّت حاققیندا فیکرینی ” ملّتین وارلیغی … هر گون اونون اؤزوندن سوروشمالی دیر” نظرده آلیر (۹) . ارنست رنان ملّتین تعریفینده عادی و عادته چئوریلمیش عاملرین ایفاده سینی ناقص بیلیر و بو اوچون نتیجه یه گلیر کی، ملّتین اولوب – اولماماسی نهایت شخصین و یا فردین ایسته ییندن آسیلی دیر. او دئییر : ” ملّت بؤیوک بیر هم رای لیک جمعیتی دیر کی، کئچمیشده قوربان وئریب و گله جکده قوربان وئرمه یه حاضیردیر” . (۱۰) کولتور عاملی نین اساسیندا قورولان ملّت ، گره کمز قطعی اولاراق اؤز میللی دولتینه، میللی پولونا، اوردوسونا و یا باشقا سیاسی اورقانلارینا مالیک اولا. چونکو ، توپلومدا ابژکتیو شکیلده موجود اولان مشترک عنصرلر(دیل، منشاُ، دین، عنعنه، ادبیات، موسیقی و تاریخ) ملّتین تشکیلی اوچون یئترلی ساییلیر و توپلوم ایچینده ملّی عاید چیلیک ، شخصین کونوللو ایسته ییندن یوخ ، بلکه تاریخ و طبیعتین تعین ائتدیی مقدّراتدان آسیلی اولور. بوملّت آنجاق سیاسی لشندن و اؤز دولتینی قورماغا موّفق اولاندان سونرا ملّی دولتینه مالیک اولان بیر ملّته (اشتات ناسیون) چئوریلیر. بو علاقه ده آلمانلاری ، لهستانلاری و یا خود یهودیلری مثال چکمک اولار. آلمانلار اؤزلرینی ۱۸ – عصرین آخیریندان باشلایاراق بیر ملّت کیمی تانییرلار. لاکین اؤز میللی دولت لرینی ۱۸۷۱ – نجی ایلده قورورلار. لهستانلی لار ۱۷۷۲ – نجی ایلده ۳ بؤیوک دولت آراسیندا (روسیا، اتریش، و پرویس دولتلری ) آراسیندا بؤلونور و اؤز میللی دولتلرینین قورولوشونا آنجاق ۱۹۱۸- نجی ایلده موفقّ اولورلار. ( ۱۱) دونیانین مختلف اؤلکه لرینده داغینتی شکیلده یاشایان یهودیلر، اؤزلرینی یهود ملّتینه عاید بیلدیکلری و همچنین فلسطین اؤلکه سینی اؤز آتا- بابالار یوردو تانیدیقلاری اوچون ایللر بؤیو ائتدیکلری مجادله دن سونرا نهایت ۱۹۴۸ – نجی ایلده اؤز میللی دولتلرینی (اسرائیلی) یارادیرلار. (۱۲) دولت وارلیغی اساسیندا یارانان ملّت ، عمومیتله سیاسی شعورا مالیک اولان ، متّحد ملی دولتین یارانماسینی ایسته ین جمعیت اولور و بو جمعیّتین عضوو ، اقتصادی – اجتماعی موقعیّتیندن آسیلی اولمادان ، حدّ – بلوغا چاتمیش و برابر حقوقلو وطنداش کیمی تانیلیر. (۱۳) بو علاقه ده انگلیس ، فرانسا و آمریکا بیرلشمیش اؤلکه لری مثال چکمک اولور. انگلستان دولتی انگلوساکسن پادشاهلاری نین جانشینی ویلیام نورماندی طرفیندن قورولور. بو دولت نورمان و فرانسالارلا محاربه نتیجه سینده مغلوب اولوب و نتیجه ده انگلوساکسون ملّتی آرادان گئدیر. بیر نئچه عصردن سونرا انگلستان دولتینده یئنی بیر ملّت یعنی انگلیس ملّتی یارانیر. بو دولتین ترکیبینده آنجاق انگلیس دیلینده دانیشان قوروپلار یوخ ، بلکه باشقا دیلده دانیشان قوروپلار مثال اوچون ویلز بؤلگه سی نین سلتیک دیلینده دانیشانلاری داخیل اولور. سونرالار انگلیس و شوت دولتلری- نین بیرلشمه سی نتیجه سینده بؤیوک بریتانیا ملّتی یارانیر. فرانسالیلار ۱۷۸۹ – نجی ایلده ائتدیکلری بؤیوک انقلابین ایده آل لارینا دایاناراق ، اؤز ایستک لری سایه سینده واحد بیر دولتی قوروب و واحد فرانسا ملّتینی یارادیرلار. کسین لیکله دئمک اولور کی، دولتدن عمله کلن ملّت ، دولت ایله عین واختا یارانیر و واحد دیل ، واحد حقوق، واحد اداره ائتمه سیستمی، مرکزی حکومت و مشترک سیاسی ایده آل لار ملت و دولتی بیرلشدیرن معیارلارا چئوریلیر. بو سببدن انگلیس و فرانسا دیلینده ” ملت سؤزو” ملّت + دولت مفهومونون معناسی وئریر. بو مفهوم اوزه رینده ۱۹۲۰ – نجی ایلده قورولان ” ملت لر اتحادی و ۱۹۴۵ – نجی ایلده اونون جانشینی اولان بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتی – دولت و نه ملتلر تشکیلاتی اولاراق یارانیر. اله بو اوچون فرانساو انگلیس دیل لرینده “میللی لشدیرمک” (ناسیونالیزاسیون) کلمه سیندن دولت لشدیرمک مفهومو نظرده توتولور. بو علاقه ده قید اولمالیدیر کی ، دیل، کولتور، و تاریخ عنصرلری حتّا دولت اساسیندا قورولان مللتر ایچینده ده مهم تاثیرلی فاکتورلار ساییلیر. بئله کی مثال اوچون سویس کیمی اؤلکه ده ، سیاسی بیر میللتین ایچینده ۴ کولتور مللتین وارلیغینا سبب اولور. (۱۵) مطلبین سونوندا، ملت مفهوموندان وئریلن مختلف تعریفلری نظرده آلاراق، بو تعریفین وئریلمه سیله باشقا مطلبه کئچمک ایسته ییره م : میللت بیر اجتماعی قوروپدور کی ، تاریخدن ارث آلمیش مشترک عنصرلر نتیجه سینده (دیل، کولتور، دین، سیاسی هدفلر…) یارانیب، بیر- بیرینه باغلی اولوب و اؤز مشترک ماراغی نین نه اولدوغونو تانییبدیر. بو اجتماعی قوروپ ، میللی دولتینی قوروب و یا اونون قورولماسینی طلب ائدیر. اؤزونو میللت تانیماق و اؤز مقدراتینی اؤز الیله تعین ائتمک ایسته یی ، میللتین وارلیغینا کافی اولان شرط دیر. میللیت نه دیر؟ میللیت، ملّت دن فرق لنن مفهوم دیرو ایکی معنایا مالیک دیر. بیرینجی معنادا میللیت بیر اؤلکه ده میللی آزلیق کیمی یاشایان اجتماعی قوروپدور و ایسته یی وارلیغی نین محترم ساییلماسی و ان چؤخو یاشادیغی دولتده اؤز کولتور و یا سیاسی خودمختارلیغی نین اله کئچیرمه سیدیر. اؤز میللی دولتی نین قورولوشونو ایسته مه مک ، میللیته عاید اولان مخصوص علامتدیر. میللیت ایکینجی معنادا ، دولت تبعه لی یینه دئییلیر و بو مفهوم خصوصیله غربی اوروپادا ایشله – نیر. (۱۶) ایران مسئله سی ۱۹ – نجو عصرین سونوندان و ۲۰ – نجی عصرین اوّللرینده ن باشلایاراق ، اقتصادیات اساسینی کند تصرّفاتی و مالدارلیق تشکیل ائده ن ایران اؤلکه سینده، اجتماعی قورولوش، اوروپانین خصوصیله انگلستان و روسیانین محکم تاثیری نتیجه سینده (خاریجدن سرمایانین ایرانا آخیمی، خارجی اؤلکه لره مختلف امتیازلارین وئریلمه سی، ایران اؤلکه-سینین یاریم مستعمره یه چئوریلمه سی، مختلف کارخانالارین ایشه باشلاماسی، یئنی سوسیال طبقه لرین میدانا گلمه سی و …) اریمه باشلاییب و توپلومدا کاپیتالیستی مناسبتلر انکشاف ائدیرلر. انکشاف داوامی نتیجه سینده اؤلکه نین سیاسی- مدنی و اتنیک ساحه لرینده مهم دئیشیک لر عمله گلیر.منشروطیت انقلابی نین باش وئرمه سی، مطلق حاکمیتین (فورمال اولورسادا) آرادان گؤتورولمه سی، اساس قانونون یازیلماسی، دولت حاکمیتی نین ۳ شعبه یه یعنی قانون وئریجی، اجرا ائدیجی و عدلیه شعبه سینه بؤلونمه سی، اجتماعی حاکمیتین خصوصی مولکیت دن چیخاریلماسی، سیاسی قوروپلارین یارانماسی و نهایت پادشاهچیلیق سیستمین آرادان گؤتورولمه-سی ایندیکی دؤوره قده ر سیاسی حیاتدا عمله کئچن دئیشیک لرین عمده عنصرلری دیر. مدنی حیاتین انکشافی، اؤلکه –نین مدرن دونیا ایله تانیشلیغینا یؤل تاپماسینا ، غیر مذهبی آیدینلار طبقه سینین عمله گلمه سینه ، مختلف دیل لردن علمی- ادبی و اجتماعی – سیاسی کتابلارین ترجمه سینه ، مطبوعات ، سینما ، رادیو و تلویزیون وسیله لری نین یاییلماسینا سبب اولوبدور. دئیشیک لیک لر اؤز تاثیرینی ایراندا یاشایان مختلف قوم لاردا دا بقیه در صفحه 36  قؤیوب و اونلاری سوسیال – اقتصادی باخیمدان قوم مرحله سیندن چیخاریب و ملت مرحله سینه بقیه از صفحه 34 چاتدیریب دیر. بو گون ایرانین مختلف شهر و کندلرینده آز- چوخ مدرن اوخول لار، اونیورسیته لر، علم مرکزلری یارانیب و جوان نسیل مدرن علملری اؤیره نمکده دیر. داخیل و یا خارج اؤلکه لرین اونیورسیته لرینده تحصیل آلمیش بیر نئچه میلیون انسان ، مختلف اجتماعی ساحه لرده فعالیت ائدیر. میلیونلار ایشچی مختلف صنایع کارخانالاردا ایشه مشغولدولار. بیر نئچه میلیون انسان عمومی اجتماعی خدمتلر ساحه سینده ایشله ییر. مملکتین ۷۰ میلیون نفوذونون ۵۰% چؤخو شهرلرده یاشاییر. کندلرده سولاما، ایشیق، یؤل، حامام، خسته خانا و سایره اینفرا استروکتور عنصرلری یاییلیب و چؤخالماقدادیر.شهرلر ایله کندلر آراسیندا گئت – گل چؤخالیب دیر . رادیو – تلویزیون ، مطبوعات ، اتوبان لار، اوچاق، گمی، قاطار و کؤرپولر مملکتین مختلف بؤلگه لرینده یاشایان انسانلارین آراسیندا علاقه لری چوخالدیبلار. بیر سؤز ایله دئسک : ۱۹ – عصرین کهنه اجتماعی – اقتصادی قورولوشو داغیلیب، مملکت (او جمله دن آذربایجان) هر ساحه ده نسبی اولورسادا مدرن لشیب، مختلف اتنیک قوروپلار ملت مرحله سینه کئچیب و نهایت تؤپلومدا یئنی سوسیال قوروپلار عمله گلیبدیر. چوخ میللتلی اؤلکه و اداره ائتمه سیستمی یوخاریدا گؤسته ریلن دلیل لره اساسلاناراق، ایران چوخ میللتلی بیر اؤلکه دیر. بو اؤلکه ده دینی – مذهبی آزلیقلاردان علاوه ، آذربایجانلیلار، تورکمنلر، فارسلار، کوردلر، بلوچ لار و عرب لر یاشاییرلار. پهلوی رژیمی نین قورولوشونا قده ر ، اؤلکه نین اداره ائتمه سیستمی غیر متمرکز شکیلده اؤلوب و مرکزی دولتین وظیفه سی وئرگی آلماق، یؤل لاری ، سرحدلری قؤروماق کیمی ایشلردن عبارت اولوبدور. بونا اساسا اؤلکه” ممالک محروسه ایران” آدلانیب و اونون مختلف منطقه لرینده خالقین نماینده لری ، انجمنلر، آغ ساققال لار ، معتمدلر و اصناف لار کیمی هیئت لرده ، ایالت، شهر و کندلرین داخیلی ایشلرینی اؤز اللریله اداره ائدیبلر. مشروطه خواهلیق جریانینی یارادان لار دا ۱۹۰۶ – نجی ایلده امضالانان اساس قانوندا ایالت و ولایت انجمنلری ایره لی چکیب و اونلارین واسطه-سیله یئرلی اهالی نین مخصوص احتیاجلارین رفع ائتمه یه چالیشیبلار. اساس قانونون پؤزولماسی و مشروطیت سیستمی نین داخیلی و خاریجی عامللر نتیجه سینده عملی اولاراق قیراغا قویولماسی، ۱۹۲۰- نجی ایلده گونئی آذربایجانین پایتختی تبریزده شیخ محمد خیابانی نین رهبرلیی آلتیندا آذربایجان ملّی دولتی نین اعلان ائدیلمه سینه ، ۱۹۲۴ – نجو ایلده عثمان آخوندون رهبرلیی آلتیندا تورکمنستان جمهوروسونون قورولماسینا، ۱۹۴۵ – نجی ایلده پیشه وری و قاضی محمد رهبرلیک لری آلتیندا آذربایجان و کوردوستان ملی دولت – لری نین قورولوشونا سبب اولدو. باشقا سؤزله ، ایرانین مختلف اتنیک لری اؤز مستقل ملی دولتلرینی قورماق و یا خود اولکه داخیلینده کولتوره ل – سیاسی خودمختارلیغا صاحب اولماق ایسته یینی همیشه دیری ساخلاییب و مملکتین سیاسی وضعیتی مناسب اولدوغو واختدا بو هدف یولوندا مجادله ائدیبلر. بو ایستکلر دفعه لرله مستبد مرکزی دولتین و فارس شوونیزمی نین قتل عام لاریلا بوغولسادا، آرادان گئتمه یب و بو گونه کیمی ایران اؤلکه سی نین سیاسی میدانیندا آکتوال بیر مسئله کیمی قالیبلار. سون ایللرده چوخ اتنیک لی اؤلکه لرده باش وئره ن حادثه لر، ایران مملکتینده ده اؤز تاثیرینی قؤیوب و بورادا بیر طرفدن غیر فارس ملّتلرین سیاسی – ملّی ایستک لری نین آکتوال لاشماسینا و او بیری طرفدن حکومت باشچیلارینین ، پان ایرانیست قوّه لرین و همچنین دموکراسی مفهومونو اؤز تعبیرلریله قبول ائده ن دایره لرین عصبی لشمه سینه سبب اولوبدور. بو سببه گؤره تبلیغات و تضییق فعالیت لری آرتیب و غیر فارس مللتلرین میللی وارلیغینی سئوال آلتینا آپاران شعارلار ” زبان ایران، ملّت ایران، فرهنگ ایران” حکومتین موافق و یا مخالف گروپلاری نین نشر ائتدیکلری قزت و ژورنال لاردا گؤزه چارپان یئر آلیبلار. ایران آدلانان اؤلکه نین غیر فارس ملّت لری نین بؤیوک حیصصه سی نین ایسته یی ، اؤلکه نین سیاسی سیستمی نین دموکراتیک لشمه سی و ملّی ظولمون آرادان گؤتورولمه سیدیر. عین زاماندا بو انسانلار بیلیرلر کی ، ایران کیمی چوخ اتنیک لی بیر اؤلکه ده ، دموکراسی سیستمین قورولوشو اوچون سؤز ، مطبوعات ، دیل ، دین و ییغینجا آزادلیقلاری کافی اولماییب و بو اوچون قید اولان عنصرلردن علاوه ، اداره ائتمه سیستمین مرکزیتدن چیخاریلماسی دا علاوه شرط دیر. ایرانین سیاسی مخالفت تشکیلات لاریندا ، مرکزیت سیستمین یارارلی اولماماسی گئتدیکجه درک اولونور. لاکین بو قوّه لر دموکراتیک مدل لر تکلیف ائتمک یئرینه ، غریبه تئوری لر میدانا چیخاردیب و بو یول لا اؤزلری نین دموکراسیا یا قارشی منفی مناسبت لرینی آیدینلادیرلار. بو تئوریلرده “تمامیت ارضی ایران” اساس قؤیولور و بو اساسین اوزه رینده، سیاسی مفهوملار یئنی معنالار قازانیرلار. ملّت لر بیرده ن – قولدارلیق - فئودالیزم دؤرونه قایتاریلیب “قووما” چئوریلیرلر. ایسته یب – ایسته مه دن هامیسی “ملّت ایران” آدلانیرلار. قوم لار منفعتی “ملّت ایران” منفعتینه تابع ائدیلیر. ایراندان آیریلماق فیکرینده اولانلار تهدید اولونور و نهایت مرکزیتدن چیخاریلما فورمولون چرچیوه سی دارالیب، اوندان آنجاق بیر آد قالیر. ایران تؤپلوموندا سیاسی ملت یعنی “ملّت ایران” ایندیه دک شکل آلمایب و بو مفهوم بیله – بیله و یا بیلمه یه – بیلمه یه سیاسی ادبیات دا ایشله نیر. دولت چیلیک نظریه سی باخیمدان ، سیاسی ملّتین یارانماسی اوچون تؤپلومدا معین شرط – لرین اولماسی لازیمدیر. بوردا “شخصین” و “جمعین” اؤز مقدراتینی آزاد تعین ائتمک حاققی ایله یاناشی جمعیتین عضوو ، اقتصادی – اجتماعی موقعیت ایندن آسیلی اولمادان ، اتنیک منشایی و دینی اعتقادینین رولو اولمادان، حد – بلوغا چاتمیش برابر حقوقلو وطنداش کیمی اولمالیدیر. بو شرایط ایراندا یوخدور. چونکو : بو گونه کیمی نه اؤز مقدراتینی اؤز الیله تعین ائتمک حاققی مشروع ساییلیب، نه میللی – اتنیکی آیری سئچکی لیک لر آرادان قالدیریلیب، نه معین بیر مذهب یعنی شیعه مذهبی مملکتین رسمی مذهب اولدوغوندان چیخیب و نه ده وطنداش برابر حقوقلو انسان اولوبدور. بو وضعیتده ” ایران ملّت” یندن دانیشماق ، مختلف ملّتلر طرفیندن ، اونلارین کیم لیک لرینه، کولتورلارینا ، ملّی حسّ لرینه و ملّی شخصیت لرینه علاوه تجاوز حساب اولور و نهایت مرکزی حکومتین ، پان ایرانیست – پان فارسیست محافلین آسیمیلاسیون و راسیستی سیاستینه خدمت ائدیر. مطلبی “گئورو فیشر” – ین “ملّتین آرادان قالدیرلماسی” مقاله سینده یازدیغی بیر جومله ایله سونا چاتدیرماق ایسته ییرم : ” اگر ملّی کیم لیکدن ال چکمک “ترقّی” معناسینی و ملّی هویتین ساخلانیلماسی “ارتجاعی” معناسیندا اولورسا، او واخت ایرقچیلیک و شوونیزم سیاستینه قارشی هانکی امکانلار وهانکی وسیله لرله مبارزه آپارماق اولار؟” (۱۷)

مساله زبان مادری و افت تحصیلی در مناطق غیرفارس ایران- مصاحبه با علیرضا صرافی

روز آنلاین

بازگشایی مدارس در اول مهرماه امسال هم بدون حضور زبان مادری کودکان آذربایجانی، عرب، کرد، بلوچ، ترکمن، گیلک، لر و ...انجام شد. تحصیل به زبان مادری در سالهای اخیر از اصلی ترین خواست های ساکنان مناطق غیرفارس ایران بوده و به گفته گروههای مدافع حقوق بشر، کسانی که در این زمینه فعالیت کرده اند معمولاً با برچسب ها و اتهاماتی نظیر جاسوسی برای بیگانگان و تجزیه طلبی روبرو شده اند.

در خصوص اثرات منفی نداشتن حق تحصیل به زبان مادری و همچنین فعالیت ها و مبارزاتی که با هدف رفع این محرومیت صورت گرفته است، با علیرضا صرافی، نویسنده و روزنامه نگار مصاحبه کرده ایم. علیرضا صرافی، صاحب امتیاز و مدیر مسئول ماهنامه توقیف شده دو زبانه (فارسی و تورکی) دیلماج، عضو هیئت تحریریه مجله دو زبانه وارلیق، محقق مسائل آموزشی، مدرس فولکلور و ادبیات آذربایجان در دانشگاه های تهران، برگزار کننده سمینارهای زبان مادری در تبریز و از مؤسسین شورای ملی صلح است.

این مصاحبه از طریق ایمیل انجام شده است.

نداشتن حق تحصیل به زبان مادری چه تاثیری بر افت تحصیلی دانش‌آموزان دارد؟ آیا این افت تحصیلی نمودی هم در میزان باسوادی دارد یا صرفا یک مبحث نظری و تئوریک شمرده می شود؟

بله، محرومیت از این حق طبیعی، تاثیر غیرقابل انکاری در افت تحصیلی کودکان دارد. این، هم یکی از اصول اثبات ‌شده و بدیهی علم تعلیم و تربیت شمرده می‌شود و هم نمودهای آماری آنرا نیز می توانیم به خوبی در جامعه خودمان نشان دهیم. (1) به طور خلاصه باید بگویم مثلا در آذربایجان علیرغم اینکه از ده- پانزده سال قبل از انقلاب مشروطه، دارای مدارس جدیده شده‌، هنوز پس از گذشت 120 سال نه تنها بیسوادی ریشه کن نشده، بلکه به علت افت مستمر تحصیلی به تدریج از رده اول باسوادی کشور سقوط و اکنون آذربایجان در کنار ده استان کم‌سواد کشور نشسته است، علاوه بر استانهای آذربایجان، استان‌هایی نظیر کردستان، بلوچستان و لرستان و .... نیز که اکثریت اهالی آنجا فارس نیستند نیز جزو همین دسته، یعنی جزو ده استان کم سواد قرار دارند.این در حالی است که مثلا استانی نظیر استان سمنان که مدارس جدیده آنجا با اختلافی حدود 40 سال پس از آذربایجان تأسیس شده‌، در رده دوم باسوادترین استان‌ها پس از تهران قرار گرفته است. شنیدنی است که از ده استان دارای بالاترین درصد باسواد، هر ده تای آنها بدون استثنا استان‌هایی هستند که اکثریت کودکان آنجا به زبان مادری خود (فارسی) تحصیل می‌کنند.

اجازه می‌خواهم مثال دیگری از همسایه‌های خود بزنم؛ در ترکیه دربیشتر استان‌هایی که اکثریت اهالی آنجا به زبان مادری خود (یعنی به ترکی) تحصیل می‌کنند بیسوادی به صفر رسیده، معهذا در استان‌های جنوب شرقی که دارای اکثریت کردزبان و یا عرب‌زبانند، هنوز درصدی از اهالی مطلقا بیسواد مانده‌اند، ضمن اینکه متوسط سطح تحصیلی باسوادان این استانها نیز به مراتب پایینتر از متوسط سطح تحصیلی در سایر مناطق ترک‌نشین ترکیه است. بالعکس در همسایه‌های جدید شمالی ما یعنی ارمنستان، آذربایجان و ترکمنستان علیرغم اینکه اهالی این کشورها اقلیت‌های بسیار کوچکی در داخل اتحاد جماهیر شوروی سابق شمرده می‌شدند، اما به دلیل شیوه درست آموزش به زبان مادری، بی‌سوادی از حدود نیم قرن پیش (یعنی از دهه 60 قرن بیستم به این سو) بالکل ریشه‌کن شده است.

به این ترتیب می‌توان گفت این مسئله خاص ایران نیست و در کشورهای دیگر نیز وجود دارد؟

بله، البته در ایران مسئله بسیار حادتر است. در سال 2009 یک گزارشی تحقیقی توسط گروه بین‌المللی حقوق اقلیت‌ها در لندن با همکاری سازمان یونیسف تهیه و منتشر گردیده که حاوی اطلاعات جالبی است، بنابر این گزارش در حال حاضر یکصد میلیون بی‌سواد در دنیا داریم که اکثریت آنها متعلق به بومیان (منظور اهال بومی کشورهای مهاجر نشین آمریکا و استرالیاست) و همچنین اقلیت‌هاست. (2)

در حال حاضر پنچ و نیم میلیارد از جمعیت شش و نیم میلیاردی جهان به زبان مادری خود تحصیل می‌کنند؛ یعنی 83 درصد جمعیت جهان به زبان خود تحصیل می‌کنند و تنها یک میلیارد نفر، یعنی هفده درصد که شامل صدها گروه زبانی‌اند و عموما نیز اقلیت‌های کوچکی در کشورهای متبوعه خود را تشکیل می‌دهند، از امکان تحصیل به زبان مادری محرومند. بنابر این می‌بینید که در اغلب نقاط جهان مسئله تقریبا حل شده و تنها شامل هفده درصد مردم می‌شود، حال آنکه در ایران این مسئله شامل حال دوسوم (شصت و هفت در صد) اهالی اعم از ترک و کرد و لرو عرب و بلوچ و ترکمن و .... می‌شود.طبق تحلیل‌هایی ( بر اساس همین گزارش و سایر آمارهای موجود) از هر هزار دانش‌آموزی که زبان آموزشی آنها با زبان مادریشان یکی است، تنها چهار نفر اصولاً به مدرسه نمی‌روند، حال آنکه این رقم در مورد دانش آموزانی که مجبورند به زبان غیرمادری تحصیل کنند سی وهفت نفر است. یعنی 9 برابر بیشتر، به عبارت دیگر در شرایط برابر، از هر ده دانش‌آموزی که به مدرسه نمی‌روند نه نفرشان متعلق به گروهی هستند که اجبارا بایستی به زبان غیرمادری آموزش می‌دیدند. اگر همین نسبت جهانی را در مورد ایران تعمیم دهیم و با فرض وزن جمعیتی غیرفارسها که حدود دوسوم جمعیت کشور است، می‌توان نتیجه گرفت که در این کشور از هر صد دانش‌آموزی که به مدرسه نمی‌روند نودو پنج نفرشان کسانی هستند که مجبورند به زبان غیرمادری آموزش ببینند.

ظاهرا آمار باسوادی در سراسر کشور اختلاف فاحشی با هم ندارد. چراکه به‌طور متوسط (با ده درصد تولرانس) به طور متوسط هشتادوپنج درصد مردم باسوادند.

طبق تعریف سازمان آمار و انفورماتیک ایران، باسواد به کسی اطلاق می‌شود که کلاس اول ابتدائی را گذرانده باشد. (3) یعنی وقتی می‌گوییم که در منطقه‌ای مانند بلوچستان هفتاد و پنج درصد اهالی باسوادند منظور این است که هفتادو پنج درصد بلوچها کلاس اول ابتدایی را گذرانده‌اند. همین و بس! اما سطح باسوادی چیز دیگری است. شاخص‌هایی در دست است که نشان می‌دهد اختلاف فاحشی مابین مناطق فارسی زبان ایران با سایر مناطق وجود دارد.

اگر بیست وپنج درصد مردم یک منطقه، حتی یک کلاس نیز درس نخوانده باشند طبیعی است که مابقی اهالی نیز تحصیلات چندان سطح بالایی نخواهند داشت. در این مناطق بسیاری در حد دیپلم ابتدائی و یا مدرسه راهنمایی تحصیلات خود را به پایان برده و از سنین کم وارد بازار کار می‌شوند. در مورد مراحل تحصیلات عالیه آمارهایی داریم که حکم فوق را تایید می‌کند. ذیلا خلاصه تحلیل‌ خود را طی جدول زیر ارائه می‌کنم:

به طوری که می‌بینید هرچه سطح تحصیلات بالاتر می‌رود، متعلقین به ملیت‌های غیرفارس شانس کمتری دارند به‌طوری که در مرحله دکترای تخصصی تنها ده‌درصد پذیرفته‌شدگان در مناطقِ غیرفارسند. به‌طوری ‌که می‌بینید وزن پذیرفته‌شدگان تحصیلات عالیه میان ملیت‌های غیرفارس هیچ تناسبی با وزن جمعیتی آنها ندارد.

آیا تأثیرات منفی محرومیت از حق تحصیل به زبان مادری علاوه بر افت تحصیلی کودکان، ابعاد دیگری هم در جنبه‌های مختلف زندگی اجتماعی و اقتصادی آنها دارد؟

بله مسلما، فردی که در مراحل پایینی به تحصیل خویش پایان داده، زودتر از دیگران وارد بازار کار ‌می شود و عموما در سطح کارهای یدی و کم‌درامد به اشتغال می‌پردازد، اما آنکه توانسته مثلا تا حد دکترای تخصصی تحصیل کند، عموما در سطوح بالاتر و پردرآمد مشغول می‌شود، لذا در ادامه محرومیت زبانی در محیط مدرسه، مرحله ای از محرومیت اقتصادی در خارج از مدرسه شروع می‌شود و به بیان دیگر مسئله ملی رنگ طبقاتی هم به‌خود می‌گیرد. در این کشور جغرافیای مناطق نیمه‌مرفه و نیمه‌فقیر با جغرافیای منطق باسواد و کم‌سواد و هر دو نیز با جغرافیای زبانهای فارسی و غیرفارسی تطابق غیر قابل کتمانی دارد.

آیا آموزش و تحصیل در زبان مادری، فقط در سالهای اولیه تحصیل اهمیت دارد یا بعد از آن هم مهم است؟

کلیه دانشمندان علم تعلیم وتربیت معتقدند که شروع سوادآموزی برای هر شخص تا پنج سال اول حتما بایستی به زبان مادری باشد، این در یادگیری راحت وی و برقرارکردن ارتباط عاطفی با معلم و محیط مدرسه و تطبیق سریع آموخته‌های جدید با انباشته‌های ذهنی پیشین کودک بسیار لازمست. پس از آن دانش‌آموز می‌تواند زبان‌های دیگر را نیز فراگیرد. (5)

قانون اساسی چه حقی برای زبانهای غیرفارسی قائل شده؟ حق تحصیل به زبان مادری یعنی چه؟ آیا منظور فقط یاد گرفتن زبان مذکور است یا اینکه یادگیری دروسی مانند فیزیک، شیمی و ریاضی به زبان مادری هم مد نظر است؟

آنچه که در اصل پانزدهم قانون اساسی پیش‌بینی شده این است که می‌توان در کنار زبان فارسی زبان و ادبیات ملیت‌ها را نیز آموزش داد. اما این اصل اشکالات زیادی دارد: اولا این یک امر اختیاری و سلیقه‌ای نیست که در صورت تمایل آنرا بتوان آموزش داد، بلکه یک وظیفه و غیرقابل تخفیف است. ثانیا آموزش زبان مادری و ادبیات هرچند لازم است، اما کافی نیست. برای رفع کامل بی‌سوادی و کم‌سوادی در کشور بایستی نظام آموزشی متحول شده و آموزش اصولا به زبان مادری صورت گیرد. این چیزی است که دانشمندان تعلیم و تربیت در آن اتفاق نظر دارند. به این تعبیر حتما لازمست تدریس کلیه دروس (از جمله خود زبان فارسینیز) به زبان مادری دانش‌آموزان صورت پذیرد.

سابقه تدریس زبان‌های غیرفارسی در تاریخ معاصر چگونه است؟ با توجه به اینکه بنیانگذار مدارس نوین ایران میرزا حسن رشدیه، خود از آذربایجان است، آیا در هیچ برهه‌ای از تاریخ زبان ترکی در مدارس آذربایجان تدریس شده است؟

من در مورد ملیت‌های دیگر اطلاع وسیعی ندارم اما می‌دانم که مثلا عربها سابقه‌ای بیش از کلیه ملل و اقوام ساکن جغرافیای ایران در این مورد دارند. در آذربایجان از بدو شروع تحصیلات به سبک جدید، که بنیانگذار آن میرزاحسن رشدیه بود، تا ابتدای روی کارآمدن رضاشاه کتابهای "وطن‌دیلی" تالیف میرزاحسن رشدیه و کتاب "آنادیلی" نوشته میرزاعبدالرحیم در مدارس آذربایجان تدریس می‌شده‌ و کلیه صحبت‌های معلم و شاگردان نیز به زبانی ترکی بوده است.(6) لذا در طول چهل سال از ابتدای شروع تحصیلات جدیده در آذربایجان، نه تنها این زبان تدریس شده، بلکه اصولا سایر دروس نیز از جمله حتی درس عربی و فارسی نیز به ترکی تدریس می‌شده، (یعنی معلم سر کلاس معنی کلمات و جملات عربی و فارسی را به ترکی به شاگردان تفهیم می‌کرده و شاگردان نیز سؤالاتشان را در مورد مثلا دستور این زبانها به ترکی از معلمشان می‌پرسیدند). در آن سالها دانش آموزان آذربایجانی به راحتی به زبان خود می‌خواندند و می‌نوشتند، در انقلاب مشروطیت نامه‌ای توسط دانش‌آموزان مدارس تبریز به انجمن ایالتی نوشته شده و توسط نمایندگان آنان در صحن انجمن ایالتی آذربایجان خوانده‌ شده، این نامه به ترکی سلیس ا‌ست نثر شیوای آن حکایت از سطح بسیار مقبولی از سواد دانش اموزان ترک به زبان مادری در یک قرن پیش دارد. (7)

روشنفکران آذربایجانی و به طور کلی روشنفکران غیرفارس چه فعالیت‌هایی برای روشنگری در مورد رفع ممنوعیت تحصیل به زبان مادری داشته اند؟

فعالیت‌های روشنفکران غیرفارس در زمینه دفاع از حق آموزش به زبان مادری بسیار ریشه‌دار است، در اینجا فرصتی برای بازگویی تاریخچه آن در طول قرن اخیر نیست، اما علاوه بر ترکها و ترکمنها و کردها و عربها و بلوچها که برجسته‌ترین مبارزات را در این مورد دارند، نمی‌توان فعالیت‌های قابل تقدیر لرها و گیلک‌ها در زمینه حفظ و تدوین زبان و ادبیات خویش را نادیده گرفت. (چیزی که متاسفانه از نظر بسیاری مغفول مانده).

من ذیلا به چند مورد از فعالیت‌های مدنی ترکها در دوران پس از انقلاب (با محوریت تأکید بر حقوق زبان مادری) اشاره می‌کنم:

تشکیل کنگره آذربایجان در اسفندماه 1357،

تشکیل جلسات سخنرانی و شعر و موسیقی از اواخر سال 1357 لغایت اوایل سال 1359،

تشکیل دهها جلسه سخنرانی و شعر و موسیقی از سالهای 1370 به بعد

انتشار هزاران عنوان کتاب در زمینه ادبیات و زبان و فولکلور و...از سال 1357 به این‌سو

انتشار دهها نشریه و ماهنامه و روزنامه از سال 1357 تا به‌حال

انتشار بیش از یکصدو بیست نشریه دانشجوئی در طول سال‌های 1377 به بعد،

تشکیل جلسات سخنرانی و کنفرانس که بالاترین آن نخستین کنگره زبان مادری در 21 فوریه 1382 در تبریز و با قطعنامه معروف 3333 امضایی بود.

انتشار دهها اعلامیه و نامه سرگشاده با امضای هزاران تن از روشنفکران و نخبگان و هنرمندان

برپایی دهها برنامه خارج از شهر (گلگشت) توام با سخنرانی و ایفای برنامه‌های هنری که نقطه اوج آن مراسم سالیانه قلعه بابک در دهم تیرماه با شرکت صدهاهزار نفر که متناوبا در سالهای اواخر دهه هفتاد و اوایل دهه هشتاد ادامه داشت که در آنها نیز یکی از محورهای اصلی مطالبات مطروحه حقوق زبانی بوده‌است.

برگزاری جلسات سخنرانی و جشن در روز جهانی زبان مادری از سال 1382 به بعد

اعتصابات دانشجوئی و تحصن‌ها در دفاع از هویت ملی و با طرح مطالبات حقوق زبان مادری که نقطه شروع ان تظاهرات دانشجویان دانشگاه تبریز در نوزده اردیبهشت ماه 1374 و نقطه اوج ان اعتصابات و تظاهرات سرتاسری دانشجویان ترک دانشگاهها در هفته آخر اردیبهشت 1385 بود.

تشکیل و فعال نمودن دهها ان.جی. او. در زمینه‌های زبان، ادبیات و فرهنگ

فعالیت‌های اجتماعی و روشنگرانه با استفاده از فرجه‌ آستانه انتخابات مجلس و ریاست جمهوری که نقطه شروع آن انتخابات دوره پنجم مجلس در سال 1374 بود.

راه انداختن دهها سایت و وبلاگ و برخی مدیاهای الکترونیکی و موارد دیگر

در کلیه این فعالیت ها یکی از محورهای اصلی (و بعضا تنها محور) حقوق زبانی مردم بوده است.

به نظر شما این فعالیت‌ها راهگشا بوده است؟

بلی حتما این فعالیت‌ها در گسترش آگاهی و شعور ملی در میان توده مردم بسیار مهم بوده‌اند، البته هیچکدام از این فعالیت‌ها ظاهرا تأثیر مستقیمی در سیاست‌ دولتها نداشته، اما نمی‌توان از تأثیر آن در ایجاد یک چتر مشروع برای طرح خواسته‌های مدنی و بالا بردن شعور سیاسی جامعه چشم‌پوشی کرد، اصولاً فعالیت‌های نخبگان در میان لایه‌های مختلف اجتماعی از طریق همین تریبون ها صورت می‌گیرد، وقتی در سال 1357 کنگره آذربایجان با شرکت قریب به 2000 نفر تشکیل شد، برخی حاضرین در کنگره آنقدر نسبت به حقوق طبیعی خود ناآگاه بودند که در مقابل ما به نوعی جبهه هم می‌گرفتند. (8)

تازه اینها افرادی بودند که به خود زحمت داده، به کنگره آمده بودند، مردم عادی کوچه و بازار طی چندین نسل آن چنان به قفل زبانی خویش عادت کرده بودند که اغلب آنرا امری بدیهی می‌دانستند و اعتراضی هم بدان نداشتند. حتی ما را نیز شماتت می‌کردند که چرا با این کارها اتحاد مردم مسلمان را به هم می‌زنید. ما در آن سالها به زحمت می‌توانستیم یک نفر همفکر و هم‌عقیده پیدا کنیم، حال آنکه امروزه می‌بینیم چه سیل خروشانی در میان توده عادی مردم راه افتاده، پس این آگاهی چگونه به انها منتقل شده؟ مسلماً از همین تریبون هایی که فوقا بدان اشاره کردم.

شعار "تورک دیلینده مدرسه" یکی از مشهورترین شعارهایی است که از طرف آذربایجانی‌ها در تجمع‌های مختلف شنیده می‌شود و اخیرا در بین تماشاگران فوتبال هم رواج زیادی پیدا کرده است. سیر تظاهرات خیابانی و درخواست حقوق زبان مادری چه سابقه‌ای در حرکت آذربایجان دارد؟

این خواست از شصت و اندی سال پیش مطرح بوده اما طی بیست سال اخیر یکی از موضوعات اصلی گفتمان ترکها را تشکیل می‌دهد. گفتنی است این خواستها پیش از انکه در مسابقات فوتبال مطرح شود در بسیاری از عرصه‌های مبارزات مدنی از جمله در مراسم میلیونی قلعه بابک و نمود پیدا کرده‌بود.

سابقه مبارزات خیابانی نیز به چند سال پیش بازمی‌گردد. از سال 1382 تبریز عرصه برگزاری مراسم پی‌در پی در خیابانها شد. این میدان جدید با پایمردی فعالین فرهنگی و سیاسی و سر مزار سالارملی ، گشوده شد. هرچند در جریان جنبش طرفداران شریعتمداری در سالهای 58 و در جریان تظاهرات دانشجویان در سال 74 تظاهرات وسیعی صورت گرفته بود، اما اوّلی به علت سرکوب شدید و دومی به خاطر محدود شدنش به دانشجویان هیچ کدام نتوانستند بستر مناسبی برای تداوم تظاهرات خیابانی بعدی شوند. اما مراسم سالگرد انقلاب مشروطه در 14 مردادماه 1382 به عنوان الگویی قابل تکرار به مناسبت‌های تاریخی (که خوشبختانه آذربایجان چنین مناسبت‌هایی را به‌وفور در اختیار دارد) قرار گرفته و به تدریج میدان عمل بزرگی برای جوانان شد. کم کم علاوه بر مناسبت‌های تاریخی و ملی مناسبت‌های جهانی نیز همچون روز جهانی زبان مادری و روز جهانی زن به آنها اضافه گردید.بدین ترتیب از سال 1382 متوالیا و تقریبا با ریتم سه ماه یکبار شهر تبریز صحنه مراسم مختلف خیابانی بود، که عموما هم با دخالت پلیس همراه بود. چیزی که شاید در هیچ کدام از شهرهای دیگر ایران تجربه نمی‌شد. دامنه و تعداد این مراسم از زمستان 1384 گسترش چشمگیری یافت که از جمله اینها تظاهراتی بود که تعدادی از کودکان دبستانی به همراه مادران خویش در روز جهانی زبان مادری به راه انداختند، در این روز همه بادبادکهایی در دست گرفته شعارهایی در دفاع از حقوق زبان مادری سرداده و آخر سر نیز قطعنامه‌ای خواندند که در آن حق تحصیل به زبان مادری را مطالبه کردند. (9)

از اردیبهشت 1385 دامنه این تظاهرات به میادین فوتبال نیز کشیده شد، در جریان مسابقه فوتبالی که در استادیوم باغشمال تشکیل شده بود، تماشاچیان شعارهای ملی و از جمله شعارهایی در دفاع از زبان مادری دادند و سپس با همین حال و هوا تا مرکز شهر تظاهرات کردند.

کلیه این سوابق، در طول چند سال یک تجربه مبارزاتی جاافتاده‌ای در میان جوانان ایجاد کرد، که توانستند طی یک خرداد 85 یک تظاهرات میلیونی را رقم بزنند. در تظاهرات یک خرداد نیز یکی از خواسته‌های مهم رسمیت زبان مادری بود.

هرچند شعارهای دیگری نیز در آن تظاهرات داده شد اما نهایتا فعالین جنبش توافق کردند که یکی از خواستهای اصلی و شعارهای دائمی ما رسمیت زبان مادری باشد. و اکنون نیز تقریبا هر هفته در میادین ورزشی، این شعارهامرتبا تکرار می‌شود.

نشریه توقیف شده دیلماج، نشریه‌ای که شما صاحب امتیاز و مدیر مسئول آن بودید، ویژه نامه‌هایی در خصوص زبان مادری منتشر کرده بود. مسئولان امر چه دلایلی در خصوص توقیف این ماهنامه ارائه کردند؟ آیا ویژه نامه های زبان مادری نقشی در توقیف این ماهنامه داشت؟

نشریه ما اصولا در مورد کلیه مسائل آذربایجان، ‌بخصوص مسئله زبان مادری مقالاتی منتشر می‌ساخت. مقالات منتشره، همه در سطحی علمی و بعضا در حد آکادمیک بود و ابدا خصلت تهییجی نداشتند. ما همچنین تنها نشریه‌ای بودیم که مقوله تداخل موضوعی مسئله زبان و مسئله زن در مناطق غیرفارس‌زبان را مطرح کردیم. ما همچنین سه ویژه نامه در مورد مسئله زن، دو ویژه‌نامه در مورد فولکلور و ادبیات شفاهی دو ویژه‌نامه در مورد مطبوعات آذربایجان، و در موارد ادبیات معاصر، مسائل اقتصادی آذربایجان و فدرالیسم و تفکر اسطوره‌ای و... یک ویژه‌نامه منتشر ساختیم. همگی حاوی مطالب بسیار مفید و آموزنده و در عین حال بعضا بکر بودند. در سالهای 83 و 84 با ملاحظه کلیه موازین مدنی مراسم روز جهانی زبان مادری را در محل دفتر نشریه برگزار کردیم. لذا اگر بگوییم دیلماج عملا یکی از کانونهای اصلی طرح مطالبات زبانی و حقوق ملی آذربایجانی‌ها شده بود، سخنی به گزاف نگفته‌ایم. بدون اینکه از قوانین جاری و عرف و عادت اجتماعی نیز خارج شود. ما هیچ شاکی عمومی و خصوصی نداشتیم، در واقع مشکل آقایان این بود که هیچ بهانه‌ و مهمل قانونی برای تعطیل کردن آن نداشتند، اما در یک مرحله با قطع کردن سهمیه کاغذ به ما ضربه زدند که در این مرحله بسیاری از مطبوعات از انتشار بازماندند، معهذا من با صرف کلیه اندوخته‌های شخصی خود به انتشار ان ادامه دادم. نهایتا دیلماج با یک نامه یک طرفه از سوی هئیت نظارت بر مطبوعات بدون اخطار قبلی و بدون ارائه دلایل و تعطیل شد؛ بدون اینکه فرصتی برای دفاع قائل شوند. مسلما یکی از اصلی‌ترین دلایل تعطیلی دیلماج تاکید آن بر مسائل خاص ترکها (و به طور اعم همه غیرفارس ها) بود که در این میان حقوق زبانی از همه برجسته‌تر بود.

....................................................................................................................

پی نوشتها:

1- در این زمینه می‌توانید به تحلیلهای آماری که از دهسال پیش به تناوب در نشریات مبین، ارمغان آذربایجان ، شمس تبریز و دیلماج به این قلم تهیه و منتشر شده مراجعه کنید.

2- مراجعه کنید به مقاله غیبت زبان مادری در میلیون‌ها کلاس درس

در این آدرس اینترنتی:

http://www.hamshahri.org/news-85807.aspx

3- مراجعه کنید به انتشارات مختلف سازمان آمار در زمینه باسوادی.

4- مراجعه کنید به سالنامه آماری کشوری سال 1385

5- مراجعه کنید به مقاله عدم آموزش به زبان مادری و عواقب آن در آدرس اینترنتی

http://www.naghola.com/fun-7975.html

6- مراجعه کنید به شماره 13 ماهنامه دیلماج مهرماه 1383

7- مراجعه کنید به روزنامه انجمن ایالتی آذربایجان

8- در این مورد مراجعه کنید به خاطرات دانشجویی دهه پنجاه نوشته این قلم در نشریه گونش شماره یک، مهر 1386

9- یکی از مبتکرین اصلی تظاهرات کودکان در 21 فوریه 1384 زنده‌یاد مهندس غلامرضا امانی بود.

سانا نیوز

علی دایی مثالی از مسخ شدگی انسان آزربایجانی- سید جواد علوی

حوادث بازی تراختور آزربایجان با پرسپولیس در هفته اول لیگ دهم گوشه ای از واقعیات دردناک فرهنگی و اجتماعی جامعة ایرانی را نشان داد. یک سال تلاش بی امان و مبارزة خستگی ناپذیر ملت آزربایجان نهایتا موجب شد تا برخی از خصوصیات فرهنگی و اخلاقی هشتاد ساله قوم هژمون و مسلط از پستوخانه ها و محافل خصوصی و گروهی این قوم به عرصة عمومی و رسمی دهها هزار نفری جمعی در استادیوم ها و تلویزیون سراسری کشیده شود.

این غائله به زخم بزرگی برای ملت آزربایجان تبدیل شد و چنانکه نگارنده در مطلب پیشین به نام غائله تهران به آن اشاره کرد، دارای پیام ها و پیامدهای مهمی برای هر دو طرف مساله بود و خواهد ب ود. حوادث و مسائل بازی شهرداری با پرسپولیس در تبریز در 27 شهریور 89 واکنشی اولیه به غائله تهران بود. چنان که اشاره شده بود یکی از این پیامدها فروریختن محبوبیت و منزلت قهرمانان ساختة مرکز در نزد ملت آزربایجان بود. در تبریز با شعارهای تماشاگران در طول بازی طبل پایان این قهرمانی و محبوبیت کاذب برای علی دایی و کریم باقری نواخته شد که البته نگارنده موید   شعارهای توهین آمیز و رفتارهای مبتنی بر احساس جمعی غیر مفید نمی باشد، اما سخنان بی پروای علی دایی در مصاحبه با خبرنگاران آزربایجانی پس از بازی را می توان مثال بسیار گویا و آشکاری از مسخ شدگی هویتی و انسانی یک آزربایجانی در مواجه با تعارض های هویتی و شخصیتی دانست. تحلیل محتوای مصاحبة دایی و استقبال شوق انگیز رسانه ها و سازمانها و مسئولان ورزشی مرکز می تواند بیانگر برخی واقعیت های تلخ زخم ها و رنجهای ملت آزربایجان باشد که از برخی ابعاد به زوایای این مسخ شدگی پرداخته می شود.

 برای ارزیابی این زوایا، ابتدا مهمترین نکات مصاحبة علی دایی یاد آوری می شود.

- پاسخ توهین آمیز دایی در برابر شعارهای توهین آمیز تماشگران و رفتار تحقیرآمیز نسبت به سوالات خبرنگاران

- جعل و تحریف برخی واقعیات فنی مسابقه و ترکیب راست و دروغ مسائل درون میدان

- دفاع هیجان انگیز از رفتار و توهین های قومی- نژادی و اخلاقی ناموسی هواداران پرسپولیس نسبت به ملت آزربایجان

- ارائه تحلیلی سیاسی از رفتارها و حرکت جمعی طرفداران تراختور و شهرداری

در خصوص نکته اول یعنی رفتار توهین آمیز دایی به چند می توان اشاره نمود که حاکی از ضعف های عمیق شخصیتی یک انسان با هویت چندگانه است. دایی در ابتدای مصاحبه به دنبال فهم دلیل این مساله است که چگونه یک آزربایجانی یا یک همشهری به یک آزربایجانی دیگر می تواند توهین نماید. بر این مبنا او در صدد یادآوری این نکته است که اهل آزربایجان است لذا نبایستی از طرف ملت خود توهین و تحقیر شود. دایی با زیرکی خاصی در صدد محاکمه ملت خویش است. او همچون سال های قبل انتظار دارد تا موقع حضور در میان ملت آزربایجان، با عزت و شرف و احترامات شاهانه مورد تعظیم قرار گیرد و همچون قهرمان ملی بر سر گرفته شود. چنین انتظاری را  به دو صورت می توان تفسیر نمود. یا دایی آگاهی چندانی از تحولات اجتماعی و سیاسی رخ داده در درون ملت خود و مطالبات آنها ندارد و ناآگاهانه همچنان به دنبال تکریم های ملت خویش است و یا آگاهانه در صدد نفی این مطالبات و مخالفت  با هرگونه تغییر وضع موجود در مناسبات میان مرکز و قوم هژمون با ملت خویش است. با توجه به نکات بعدی دایی در مصاحبه به صراحت می توان گفت که تفسیر دوم -یعنی دفاع از وضع موجود و تایید شورانگیز از مناسبات حاکم سیاسی- اجتماعی در آزربایجان و مخالفت ساده لوحانه با تحول خواهی و هویت طلبی ملت خویش- در خصوص مواضع ایشان صحیح است. و چنین واقعیتی را می توان نشان دردناکی در بین قهرمانان کاذب و نخبگان خودپرست ملت آزربایجان دانست. علی دایی اگر دارای شخصیت واقعی قهرمانی بود می توانست این  مصاحبه را به یک فرصت مناسب برای شرمنده کردن اهانت کنندگان به خود و کریم باقری تبدیل نماید. او مانند یک شخصیت کم ظرفیت از یک تریبون عمومی به مقابله مثل سخیفی روی آورد و هزاران نفر را که به خاطر غائله تهران و سکوت وی از او رنجیده بودند مورد توهین متقابل قرار داد.

دایی عامدانه بر این مساله سرپوش گذاشت که چرا هواداران واقعی دیروز وی و ملت آزربایجان از وی رنجیده اند.

دربارة نکته دوم یعنی عدم صداقت دایی در بیان واقعیات و مسائل فنی بازی باید گفت که بخش مهمی از ناهنجاری های شخصیتی دایی در این مصاحبه به نتیجه غیر قابل تصور و کاملا دور از انتظار مسابقه بر می گردد. دایی در سه مسابقه خود در 10 بازی لیگ دهم در دقایق آخر امتیازات مهمی را از دست داده است. گل دقیقه 97 شهرداری شوک روانی بزرگی را بر دایی و حتی کریم باقری وارد کرد. دایی در مصاحبه به صورت اغراق آمیز و کذب بر 120 دقیقه توهین، قضاوت کاملا یک طرفه داور، نفی توانمندی های فنی تیم شهرداری، پرتاب بطری ها و سنگ ها، تعیین کنندگی مسائل غیر فنی و ورزشی بر نتیجه بازی و... اشاره کرد. نکاتی که حتی کارشناس داوری برنامه نود شبکه سه آنها را رد کرد. دایی برای فرار از فشارهای روانی کادر مدیریتی و هواداران پرسپولیس به دروغ گویی و عدم صداقت در گفتار روی آورد. و این نشانگر تعارضات شخصیتی عمیق فردی وی می باشد که از مواجه با واقعیات ورزشی نیز ترس و دلهره دارد. او برخلاف میثاقیان و کمالوند که مطمئن به رفتار منطقی و حتی حمایت گرایانه مدیران و هواداران تیم خود حتی در صورت کسب نتایج ضعیف هستند، به طور اضطراب آوری نگران شدید رفتار مرکز نشینان بود. و همین نگرانی و اضطراب باعث بروز شخصیت کاذب اجتماعی وی در مواجه با مسایل حرفه ای و بیان برخی مواضع غیر متعارف وی در خصوص مسایل سیاسی – اجتماعی آزربایجان و محیط سیاسی ورزشگاهها شد.

            در خصوص دفاع دایی از توهین های غیرقابل دفاع هواداران پرسپولیس نسبت به ملیت و ناموس ملت آزربایجان

بایستی تاکید نمود که رفتار وی اوج  مسخ شدگی هویتی و حتی انسانی در برابر موقعیت، منزلت و شخصیت کاذب، و ثروت کلان می باشد. او صورت یک انسانی را به نمایش گذاشت که مانند یک روبات هیچ تعهدی نه تنها به ملت خود بلکه حتی به اخلاق حرفه ای ندارد. او بر خلاف تمام انتظارات در برابر سوال خبرنگاران از دلیل سکوت وی پس از غائله تهران در دفاع از کسانی برآمد که حتی برخی شخصیت ها و ورزشکاران حرفه ای فارس به شدت توهین های قومی و ناموسی هواداران پرسپولیس را محکوم کردند. دایی در میان تعارضات چندهویتی و شخصیت چندگانه خود و بر اساس منافع شخصی و تربیت مبتنی بر نظام فرهنگی و اخلاقی و آموزشی قوم هژمون، به ضرر خود واقعی و ملت خود موضع گرفت.

اما در خصوص تحلیل سیاسی دایی از محیط و جو ورزشگاهها به چند نکته بایستی اشاره کرد. وی مانند یک بازیگر سیاسی حرفه ای نقش چندگانه ای ایفا نمود. او اولا با ایراد اتهاماتی علیه هواداران آزری در صدد تغییر فضای سنگین حاکم بر مصاحبه برآمد تا بتواند از خود دفاع نماید. او به بیان واقعیاتی پرداخت که خط قرمز نظام سیاسی- امنیتی در طرح برخی مسائل سیاسی رخ داده در ورزشگاها است. او از این طریق با نگاه به بازی سخت بعدی پرسپولیس در تبریز به دنبال تحریک فدراسیون علیه تیم های رقیب آزربایجانی و ضربه بر آنها بود تا از این طریق زهر چشمی از هواداران تراختور نیز گرفته باشد. دایی با چند بار تاکید و ملتمسانه به دنبال کشف واقعیتی مهم در آزربایجان بود. او همه را به درک این واقعیت متوجه و دعوت می کرد که مسائل و نتایج ورزشی در فوتبال آزربایجان مساله ای دست چندم است. او به دنبال این القا به خبرنگاران و مسئوولان ورزشی و حتی سیاسی- امنیتی بود که به آنها بفهماند که اتفاقات مهمی در اینجا در حال وقوع است که علی الظاهر کسی نمی فهمد. دایی با دو بار هیجان و تاکید اشاره کرد که " اینجا ایران است. آزربایجان مال ایران است". او به کشف و فهم چیزی برآمده بود که از نظر همه ساده لوحانه تلقی می گردید. او بسیار زیرکانه تر از حتی سیاستمداران در صدد طرح این سوال برنیامد که چرا در استادیوم ها در یک سال گذشته " شعار تورک دیلینده مدرسه، اولمالی دیر هرکسه " را سرمی دهند، بلکه او این سوال  بی ربط را مطرح کرد که چرا در استادیوم ها آتاتورک تشویق می شود. دایی با  این  سوال در صدد القای این اتهام و موضوع بود که تمام این حرکت ها از خارج از مرزها نشات می گیرد و ارتباطی به ملت آزربایجان ندارد. وی با کتمان حقیقت حرکت ملی– مدنی آزربایجان و تحریف ماهیت آن در صدد تکرار و تایید اتهامات و برچسب های رژیم پهلوی و ماموران امنیتی جمهوری اسلامی و به ویژه تفکر ناسیونالیستی فارس با عنوان حرکت پان ترکیستی بود. این موضع دایی به دو شکل قابل تفسیر است، یا دایی پیرو آگاه مکتب پان ایرانیستی و امثال کسروی است و به عنوان حامی یک تفکر و یک مانقورت، مخالف و دشمن جنبش هویت گرایانه در آزربایجان است و یا این که برای حفظ موقعیت در سیستم ورزشی موجود و نیز حفظ ثروت و منزلت خود در صدد فرصت طلبی آگاهانه است. در هر دو صورت، عملکرد و موضع دایی را پس از مسابقه با شهرداری می توان نمونة دردناکی از زخم های عمیق پیکر آزربایجان دانست که عناصر درون خود یا برای حفظ موقعیت و ثروت خود و یا به خاطر از خودبیگانگی و الینه شدن در نظام فکری و فرهنگی قوم حاکم و هژمون، تیشه بر ریشة خود می زنند. دایی با این موضع خود برای ملت آزربایجان تمام شد و البته حداقل یکی از دستاوردهای جنبش مدنی – ورزشی دو سال اخیر پالایش قهرمانان واقعی و کاذب مرکز ساخته برای این ملت است